چگونگی به‌دست آمدن فدک

فدک، روستایی آباد در نزدیکی خیبر بود که پس از فتح خیبر به‌دست مسلمانان در سال هفتم هجری قمری، بدون جنگ به تصرف پیامبر اسلام (ص) درآمد. یهودیانِ فدک پس از مشاهدهٔ شکست یهودیان خیبر، پیشنهاد صلح دادند و پذیرفتند که نصف زمین‌های فدک را به پیامبر واگذار کنند تا در مقابل از امنیت و مالکیت نیم دیگر برخوردار باشند.

به دلیل اینکه فدک بدون جنگ به دست آمد، طبق آیه‌ای از قرآن کریم، اموال و زمین‌هایی که بدون نبرد به مسلمانان می‌رسند، به عنوان «فَیء» (اموال صلحی) محسوب می‌شوند و مالکیت آن‌ها مخصوص پیامبر (ص) است؛ نه برای مجاهدان و نه برای عموم مسلمانان.

مستند قرآنی فدک

خداوند در سوره حشر، آیه ۶ می‌فرماید:

«وَما أَفاءَ اللَّهُ عَلى‌ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى‌ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَديرٌ»

ترجمه: آنچه را خدا از آنان به پیامبرش بازگردانید، شما برای آن اسب و شتری نتاختید، بلکه خدا پیامبرانش را بر هر که بخواهد مسلط می‌گرداند؛ و خداوند بر هر کاری تواناست.

(سوره حشر، آیه ۶)

این آیه تصریح دارد که زمین‌هایی که بدون نبرد فتح می‌شوند، متعلق به شخص پیامبر (ص) است، نه به عموم مسلمانان. بنابراین، فدک از اموال شخصی پیامبر بود، نه از غنائم جنگی.

بخشش فدک به حضرت فاطمه (س)

بر اساس منابع معتبر شیعی و سنی، پیامبر (ص) پس از نزول این آیه، فدک را به دخترش فاطمه زهرا (س) بخشید. در روایات آمده است که وقتی آیه‌ی فوق نازل شد، پیامبر (ص) جبرئیل را دید که از سوی خدا فرمان آورد: «فدک را به فاطمه عطا کن؛ زیرا او از خاندان پیامبر است و خداوند رضایت او را رضایت تو قرار داده است.»

این روایت در منابع شیعی چون:

تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ذیل آیه ۶ سوره حشر

بحارالأنوار، ج ۲۹، ص ۱۵۸

کافی، ج ۱، ص ۵۴۳

آمده است.

و در منابع اهل سنت نیز اشاره‌هایی وجود دارد؛ از جمله در:

تاریخ طبری، ج ۳، ص ۱۶۱

بلاذری، فتوح‌البلدان، ص ۳۹

نتیجه‌گیری

بنابراین، فدک در سال هفتم هجری، پس از فتح خیبر، از راه صلح به دست پیامبر رسید و طبق آیهٔ «فَیء» در سورهٔ حشر، به شخص پیامبر تعلق داشت.

پیامبر نیز در زمان حیات خود، آن را به فاطمه زهرا (س) بخشید و مالکیت او بر آن را تثبیت کرد.

این بخشش، یک هبه (هدیه) در زمان حیات بود، نه یک ارث پس از وفات.