زیست مؤمنانه (2)

مروری بر بخش قبلی

در بخش قبل دیدیم که زیست مؤمنانه چه چیزی نیست.

دیدیم که چگونه می‌توان تمام ویترین و مناسک بیرونی یک زندگی را با مظاهر دینی تزیین کرد، اما از حقیقتِ زیست مؤمنانه فرسنگ‌ها دور ماند. دیدیم که آقای الف چگونه پشت ذکرها و مناسکش سنگر گرفته بود تا دیده نشود که در جهان واقعی چقدر خودبین، بی‌انصاف و سخت‌گیر است.

حالا وقت آن است که گامی به جلو برداریم و بپرسیم: پس زیست مؤمنانه از کجا آغاز می‌شود و چه مختصاتی دارد؟

قصه‌ی زیست مؤمنانه

اجازه بدهید این بار با «آقای ب» هم‌مسیر شویم. اگر از بیرون به «آقای ب» نگاه کنید، شاید در همان نگاه اول متوجه تفاوت چشم‌گیری میان او و سایر شهروندان نشوید.

• او لباسی متناسب بر تن دارد

• در خیابان با آرامش قدم می‌زند

• در محیط کارش مثل بقیه وظایفش را انجام می‌دهد و ادعای بزرگی هم ندارد.

• هویت اجتماعی او بر طبلِ «من دین‌دارترم» کوبیده نشده است. اما وقتی از نزدیک با او معامله می‌کنید، وقتی کارتان به قضاوت و انصاف او گره می‌خورد، یا وقتی در تنگنایی با او هم‌کلام می‌شوید، متوجه حضور یک «کیفیتِ متفاوت» در زندگی او می‌شوید؛ کیفیتی که نشان می‌دهد پشت این رفتار بیرونی، موتوری از جنس دیگر در حال کار کردن است.

نخستین نکته این است: زیست مؤمنانه از زبان یا شناسنامه یا نسبت فامیلی آغاز نمی‌شود. زیست مؤمنانه پیش از هر چیز، رویدادی است که در درون رخ می‌دهد؛ نقطه‌ی عزیمت آن «قلب»، «ذهن» و «اندیشه» است. تا زمانی که زاویه‌ی دیدِ فرد نسبت به جهان، انسان و هستی تغییر نکند، صدها ساعت عمل ظاهری نیز او را به مؤمن تبدیل نمی‌کند.

ذهنِ انسان در زیست مؤمنانه، کارگاه مدامِ بازنگری و سنجش است. «آقای ب» هر شب پیش از خوابیدن، دفتر کارهای خود را ورق می‌زند؛ نه برای آنکه حساب کند چند رکعت نماز مستحبی خوانده و چه میزان بر دیگران برتری یافته، بلکه برای اینکه ببیند امروز تا چه اندازه توانسته نگاهی انسانی، پالوده از فریب و صادقانه به اطرافش داشته باشد. قلب او جایگاه کینه و خودخواهی نیست؛ خلوتگاهی است که در آن، خودش را در برابر حقیقتی بسیار بزرگ‌تر می‌بیند.

آیا زیست مؤمنانه یعنی خلسه ذهنی؟

اما این چرخش درونی، روی چه پایه‌هایی استوار می‌شود؟ آیا زیست مؤمنانه یعنی پناه بردن به خلسه‌های ذهنی و چشم بستن بر واقعیت؟ ==> پاسخ دقیقاً برعکس است. زیست مؤمنانه ساختمانی است که پایه‌هایش روی این ستون‌های محکم بنا می‌شود: «عقل»، «وجدان» و «انصاف».

اگر رفتاری به نام دین به «آقای ب» پیشنهاد شود که عقل سلیم آن را ویران‌گر بداند یا وجدان بیدار از انجام آن شرم کند، او هرگز آن را نخواهد پذیرفت. برای او ایمان، تعطیل کردن چراغ عقل نیست؛ بلکه افروختنِ آن در پیشگاه خداست. در ترازوی آقای ب، «انصاف» گرانبهاترین میوه است. اگر روزی در دادگاهِ وجدان، میان منافع خودش و حق یک غریبه تزاحمی پیش بیاید، او طرفِ حق می‌ایستد، حتی اگر به زیان شخصی‌اش تمام شود. او به دیگران همان چیزی را روا می‌دارد که برای خودش می‌پسندد؛ و این همان نقطه‌ای است که مذهبِ صرفاً مناسکی اغلب از آن می‌گریزد: سنگ محکِ انصاف.

خداباوری و اطاعت‌پذیری

از این ستون‌ها که بگذریم، به روح حاکم بر این منظومه می‌رسیم: «خداباوری و اطاعت‌پذیری». خدای آقای ب، خدای خیالی، معامله‌گر یا دست‌ساخته‌ی ذهن خودش نیست؛ بلکه خالق حیّ و ناظری است که بنده‌اش را در بن‌بست رها نمی‌کند. خداباوری در زیست مؤمنانه، یک مفهوم انتزاعیِ فلسفی نیست که فرد آن را گوشه‌ی ذهنش انبار کند؛ بلکه احساس تعلقِ وجودی به پروردگار است. نتیجه‌ی چنین باوری، «اطاعت‌پذیری آگاهانه» است. آقای ب اگر فرمانی از جانب پروردگار می‌شنود، نه از سر ترسِ کورکورانه و نه به طمعِ پاداش‌های خودپسندانه، بلکه از سر اعتمادِ عمیق و تسلیمِ عاشقانه به حکمت الهی، آن را به کار می‌بندد. او می‌داند که محدود و متناهی است و برای اداره‌ی جان و زندگی‌اش به اراده و هدایتِ خداوندِ هستی نیاز دارد.

نقشه راهِ زیستِ مؤمنانه

و سرانجام، این راهنما و نقشه راه چگونه به دست انسان می‌رسد؟ مؤمن در تاریکیِ حدس و گمان دست‌وپا نمی‌زند؛ او «ایمان به کتاب و حجت‌های الهی» را قطب‌نمای مسیر خود قرار می‌دهد. کتاب الهی برای او مجموعه‌ای از اوراد و طلسم‌ها نیست، بلکه متنی زنده، روشن‌گر و اندیشه‌ساز است که باید در آن تدبر کرد. همچنین نگاه او به حجت‌های الهی، پیامبران و اولیای معصوم، نگاهی صرفاً تاریخی یا تعارفی نیست؛ او آن‌ها را اسوه‌های عینی عقلانیت، اخلاق و ایستادگی در برابر ظلم و رذیلت می‌داند. او تلاش می‌کند سبک زندگی‌اش تجلی خط سیر آن بزرگان باشد، نه اینکه صرفاً به تحسین و ستایش زبانی آن‌ها بسنده کند.

جمع بندی

زیست مؤمنانه، نقابی بیرونی برای پنهان کردن کاستی‌های اخلاقی نیست. سفری است که از لایه‌های ژرف قلب و فکر آغاز می‌شود، با معیار عقل و وجدان و انصاف جان می‌گیرد، در مدار خداباوری و اطاعت از پروردگار جهت می‌یابد، و با تمسک به کتاب خدا و سیره حجت‌های الهی به ثمر می‌نشیند. کسی که در این فضا نفس می‌کشد، پیش از آنکه ادعای دین‌داری داشته باشد، انسانی معقول، سلیم‌النفس، منصف و امن برای همه‌ی انسان‌هاست.